ระดับของสุขภาพ

78

ระดับของสุขภาพ

สุขภาพเป็นพลวัต (dynamic) เปลี่ยนแปลงได้เสมอ ขึ้นอยู่กับการเปลี่ยนแปลงของจิตใจ-อารมณ์ ร่างกาย ค่านิยม เจตคติ ความเชื่อ นิสัย และพฤติกรรม ในที่นี้ขอยกตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงที่มีผลทำให้สถานะสุขภาพเปลี่ยนพอเป็นสังเขป ดังนี้

การเปลี่ยนแปลงของจิตใจ : ความไม่พึงพอใจเพื่อน ที่รู้สึกว่าเขาเห็นแก่ตัวและเอาเปรียบทำให้เกิดความเครียด นอนไม่หลับ ไม่เป็นสุข ถ้าทำใจยอมรับว่าคนแต่ละคนมีความแตกต่างกัน เพราะพื้นฐานของชีวิตไม่เหมือนกัน ได้รับการปลูกฝังและสร้างบุคลิกภาพมาต่างกันจิตก็จะสงบและเป็นสุข

การเปลี่ยนแปลงด้านร่างกาย : ความเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นถ้าได้รับการรักษาอย่างถูกต้องก็จะค่อย ๆ ดีขึ้นเป็นลำดับจนหายในที่สุด

การเปลี่ยนแปลงด้านค่านิยม : เมื่อเปลี่ยนค่านิยมจากการรับประทานอาหารในรูปแบบตามบรรพบุรุษที่รับประทานผัก ปลา ถั่ว งา มารับประทานอาหารจานด่วน (fast food) ซึ่งมีกากใยน้อย พลังงานสูง ก็ทำให้น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นจนเป็นน้ำหนักเกิน และท้องผูก เป็นต้น

การเปลี่ยนแปลงเจตคติ : การไม่เชื่อมั่นและศรัทธาในความดีก็จะนำไปสู่การกระทำผิด และเกิดทุกข์ ไม่ว่าผู้อื่นจะรู้เห็นหรือไม่ก็ตาม ดังคำกล่าวที่ว่า สวรรค์อยู่ในอก นรกอยู่ในใจ

การเปลี่ยนแปลงความเชื่อ : การรักษากระดูกหักโดยแพทย์ให้ผลช้า เมื่อมีผู้บอกว่าถ้ารักษาด้วยคาถาจะหายเร็วกว่า ก็เปลี่ยนแปลงการรักษาจนทำให้บางคนต้องพิการ

การเปลี่ยนแปลงนิสัย : เคยนอนวันละ 7-8 ชั่วโมง แต่เมื่อดูฟุตบอลภาคดึกบ่อย ๆ แต่ต้องตื่นตอนเช้าเพื่อทำภารกิจประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการเรียนหรือการทำงาน ทำให้พักผ่อนไม่เพียงพอ ภูมิคุ้มกันโรคลดลง เจ็บป่วยง่าย และเกิดอุบัติภัยจากการเรียนในห้องปฏิบัติการ การทำงาน และการขับขี่ยวดยานพาหนะ

การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม : ทุกครั้งก็จะข้ามถนนในทางข้าม แต่เมื่อรีบร้อนและไม่ข้ามในทางข้ามก็อาจเกิดอุบัติภัยได้

สุขภาพจึงเลื่อนไหล (continuum) และไม่คงที่ โดยเคลื่อนที่ระหว่างระดับสูงสุดที่เป็นไปได้ (optimal health) กับสุขภาพระดับต่ำสุด  คือการตายหรือการตายก่อนวัยอันควร(dead or premature death)  และยังแบ่งระดับสุขภาพออกได้เป็น 5 ระดับ คือ ความผาสุก หรือความสุขสบาย (wellness)   สุขภาพค่อนข้างดี (above-average health)  สุขภาพปานกลาง(average health)  สุขภาพไม่ค่อยดี  (below-average health)  และสุขภาพระดับป่วย (illness)  ซึ่งแสดงเป็นแผนภาพได้ดังนี้

ซีเกอร์ และริชเตอร์  (Seiger & Richter 1997 : 4) กล่าวเปรียบเทียบสุขภาพแต่ละระดับว่า การเจ็บป่วยหรือการเป็นโรคเปรียบเสมือนคนที่กำลังเดินถอยหลัง สุขภาพระดับปานกลาง เปรียบเสมือนคนที่ยืนอยู่กับที่ และสุขภาพในระดับผาสุกเปรียบเสมือนคนที่กำลังก้าวไปข้างหน้าอย่างกระฉับกระเฉงและว่องไว ไปสู่ระดับสุขภาพที่ดีที่สุดที่เป็นไปได้

สุขภาพประกอบด้วยองค์ประกอบ 4 ด้านหรือมิติดังได้กล่าวมาแล้ว ระดับสุขภาพจึงหมายถึงระดับสุขภาพทั้ง 4 ด้าน ซึ่งเปรียบเทียบได้กับรถยนต์ที่มี 4 ล้อ จะขับเคลื่อนรถไปได้ก็ต่อเมื่อยางรถทั้ง 4 ล้อมีลม ถ้ายางเส้นในเส้นหนึ่งรั่วจนแฟบ ก็จะขับเคลื่อนรถต่อไปไดอีกเพียงเล็กน้อยเท่านั้น หรือถ้ายางรถทั้ง 4 ล้อมีลมน้อยเกินไป ก็จะขับเคลื่อนไปได้ไม่ดีเท่าที่กำลังรถควรจะทำได้

 

ดังนั้นการสร้างเสริมสุขภาพหรือการดูแลรักษาสุขภาพจึงมีแนวคิด 2 ประการ ดังต่อไปนี้

  1. การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมในครรลองชีวิตที่เป็นไปในทางส่งเสริมสุขภาพ โดยตั้งต้นตั้งแต่การศรัทธาและเชื่อมั่นในคุณค่าของสุขภาพ ที่มีต่อศักยภาพในการดำเนินชีวิตอย่างมีคุณค่า แสวงหาความรู้ข้อมูลข่าวสารเพื่อการมีสุขปฏิบัติ และตัดสินใจเลือกครรลองชีวิตหรือวิถีการดำเนินชีวิต ที่นำไปสู่ระดับสุขภาพสูงสุดที่เป็นไปได้

ให้ความสำคัญกับองค์ประกอบของสุขภาพทุก ๆ องค์ประกอบ และสร้างเสริมสุขภาพหรือดูแลสุขภาพทุกองค์ประกอบ

เราชอบที่จะฟังมุมมองของคุณเกี่ยวกับเรื่องนี้